Η κοινωφελής εργασία στην Ημαθία πρέπει να αποτελέσει σημαντικό θεσμό, που θα υποστηριχθεί έμπρακτα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση, καθώς η κοινωφελής εργασία αποτελεί ουσιαστική εναλλακτική στη φυλάκιση. Δίνει στους καταδικασθέντες τη δυνατότητα να προσφέρουν στο κοινωνικό σύνολο και ενισχύει την κοινωνική τους επανένταξη.
Η εγκληματολογική θεωρία εξηγεί γιατί. Τα σωφρονιστικά καταστήματα (φυλακές, στην πραγματικότητα) απομακρύνουν τον άνθρωπο από την οικογένεια και την εργασία του, τους φίλους και τον κοινωνικό περίγυρό του, δηλαδή από τους δεσμούς που τον συγκρατούν από την παραβατικότητα, ενώ του προσδίδουν, επίσης, ένα στίγμα που δυσκολεύει την επιστροφή του στην κοινωνία και τον εκθέτουν σε περιβάλλον (φυλακές), όπου μπορεί να υιοθετήσει παραβατικές στάσεις.
Αντίθετα, η κοινωφελής εργασία επιδιώκει να διατηρήσει ή και να ενισχύσει αυτούς τους δεσμούς και φέρνει τον καταδικασθέντα σε επαφή με εργαζομένους που ζουν εναρμονισμένα στην κοινωνία.
Τα ευρήματα από την Ευρώπη είναι ενθαρρυντικά. Έρευνες με αντιστοιχισμένα δείγματα έδειξαν ότι η υποτροπή μετά από κοινωφελή εργασία είναι σημαντικά μικρότερη εν συγκρίσει μετά από εγκλεισμό, βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.
Και η ελληνική εμπειρία είναι σημαντική: σύμφωνα με την Ένωση Επιμελητών Κοινωνικής Αρωγής, από το 2007 έχουν ολοκληρωθεί με επιτυχία πάνω από 15.000 τέτοιες ποινές.
Τα οφέλη αφορούν και την ίδια την κοινότητα. Οι δήμοι και οι κοινωνικές δομές αποκτούν πολύτιμη βοήθεια, τα σωφρονιστικά καταστήματα αποσυμφορούνται (μικρότερο κόστος συντήρησης των κρατουμένων) και ο καταδικασθείς επανορθώνει μέσα στην κοινωνία, αντί να απομονώνεται από αυτήν.
Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιεύθηκαν τον Ιανουάριο του 2025, στον θεσμό είχαν ενταχθεί 216 φορείς του Δημοσίου, μεταξύ των οποίων ΟΤΑ α΄ βαθμού, Περιφέρειες, νοσοκομεία και πανεπιστήμια, προσφέροντας 2.863 θέσεις σε τομείς, όπως η καθαριότητα, το πράσινο και η φύλαξη.
Ανάμεσά τους αναφέρονται διάφοροι Δήμοι και Περιφέρειες, αλλά η Ημαθία πουθενά. Οι Επιμελητές Κοινωνικής Αρωγής επισημαίνουν, ωστόσο, ότι σε πολλούς νομούς οι θέσεις δεν επαρκούν και υπάρχουν προβλήματα στην τοποθέτηση των καταδικασθέντων.
Και εδώ ακριβώς κρίνεται η ευθύνη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Η αδράνεια δεν είναι ουδέτερη στάση, αλλά πολιτική επιλογή με συνέπειες. Όταν ένας φορέας δεν στηρίζει τον θεσμό, στερεί από τον πολίτη-καταδικασθέντα τη δυνατότητα επανένταξης και από την κοινότητα ένα ακόμη μέσο ενίσχυσης της κοινής ωφέλειας.
Οι δημοτικές και περιφερειακές αρχές οφείλουν, λοιπόν, δημόσιες απαντήσεις:
Γιατί δεν συμμετέχουν στον θεσμό, όταν το κάνουν άλλοι δήμοι της χώρας;
Πότε και αν θα ενταχθούν στην ψηφιακή πλατφόρμα του Υπουργείου Δικαιοσύνης;
Πόσες θέσεις μπορεί να διαθέσει κάθε φορέας και σε ποιες υπηρεσίες;
Ποια υπηρεσία θα αναλάβει τον συντονισμό και την εποπτεία;
Έχει συζητηθεί ποτέ το θέμα στα Δημοτικά Συμβούλια ή στην Περιφέρεια;
Αν οι απαντήσεις είναι θετικές, ας δημοσιοποιηθούν. Αν δεν υπάρχουν, θα πρέπει να δοθούν εξηγήσεις στους πολίτες.
Η ευθύνη, ωστόσο, δεν σταματά στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ο Ποινικός Κώδικας του 2019 αναβάθμισε, ορθότατα, την κοινωφελή εργασία σε κύρια ποινή, ενισχύοντας πραγματικά τον θεσμό, που αποτελούσε και αποτελεί αίτημα σύσσωμου του νομικού κόσμου.
Η ευφάνταστη κυβέρνηση Μητσοτάκη, ωστόσο, με το άρθρο 98 του ν. 4623/2019, ανέστειλε τις σχετικές διατάξεις, ενώ το Υπουργείο επικαλέστηκε την ανεπάρκεια των δομών παρακολούθησης και των υποδομών των φορέων (φευ) και η αναστολή καταργήθηκε μόλις με τον ν. 5090/2024.
Το νέο πλαίσιο έκανε τον θεσμό δυσκολότερο. Με τον ν. 5090/2024, οι ποινές από ένα έως δύο έτη μετατρέπονται σε χρηματικές ή σε κοινωφελή εργασία, ενώ όσες κυμαίνονται από δύο έως τρία έτη οδηγούν τον καταδικασθέντα στο σωφρονιστικό κατάστημα για μέρος της ποινής. Το αποτέλεσμα φάνηκε στα στοιχεία του Ιανουαρίου 2025, όταν έναντι των 2.863 θέσεων, κοινωφελή εργασία παρείχαν μόλις 243 καταδικασθέντες.
Όπως επισημαίνεται και στη νομική βιβλιογραφία, ο ν. 5090/2024 έφερε τον εγκλεισμό πιο κοντά για όλους, διευρύνοντας τους αποδέκτες του νέου ποινολογίου.
Παράλληλα, το Υπουργείο εξήγγειλε νέα σωφρονιστικά καταστήματα μέσω ΣΔΙΤ, δηλαδή με συμμετοχή ιδιωτών, γεγονός, που, σε συνδυασμό με την πολυετή αναστολή της κοινωφελούς εργασίας, τις αυστηρότερες ποινές και τον περιορισμό της αναστολής, οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε περισσότερους κρατούμενους και κατά την άποψή μας στον υφέρποντα στόχο της Κυβέρνησης Μητσοτάκη, ήτοι τη δημιουργία ιδιωτικών σωφρονιστικών καταστημάτων. Ιδιωτικές Φυλακές! Είναι σοκαριστικό.
Η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει καθαρά:
Σκοπεύει να μετατρέψει τον εγκλεισμό σε πεδίο κέρδους και ποιοι θα ωφεληθούν από αυτό;
Θα αποτελέσει η έκτιση των ποινών ευκαιρία επιχειρηματικής δραστηριότητας για ημέτερους;
Η δικαιοσύνη δεν μπορεί να γίνει επιχειρηματικό πεδίο.
Η κοινωφελής εργασία είναι μια διαφορετική απάντηση, με κοινωνική προσφορά και επανένταξη αντί για περισσότερα κελιά.
Για αυτό και η Τοπική Αυτοδιοίκηση, γενικότερα, και η Ημαθία, ειδικότερα, με τους τρεις Δήμους Βέροιας, Νάουσας και Αλεξάνδρειας, αλλά και την Αντιπεριφέρεια Ημαθίας, οφείλουν να σταθούν αρωγοί στον θεσμό. Χρειάζεται να δημιουργηθούν και να δημοσιοποιηθούν διαθέσιμες θέσεις κοινωφελούς εργασίας, ώστε ο θεσμός να αποκτήσει επιτέλους πραγματικό περιεχόμενο στον τόπο μας.
Όσο η κεντρική εξουσία επενδύει στην καταστολή και στον εγκλεισμό, η τοπική κοινωνία μπορεί και οφείλει να δείξει τον άλλο δρόμο.
Τον δρόμο της επανένταξης και της αποδοχής.
Βασίλης Δημητριάδης
Δικηγόρος
